Nerwica - choroba XXI wieku

31 maja 2016, PSYCHOLOGIA & STYL ŻYCIA AK
Nerwica - choroba XXI wieku

Pod pojęciem "nerwica" kryje się grupa zaburzeń psychicznych związanych z lękiem, obecnością różnego rodzaju objawów fizycznych, nadmiernym skoncentrowaniem na swoich dolegliwościach oraz istnieniem błędnego koła, w którym lęk wywołuje objawy fizyczne, które z kolei jeszcze bardziej nasilają lęk.



2

Do zaburzeń nerwicowych należą:

  • zaburzenia lękowe,
  • zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne,
  • reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne,
  • zaburzenia dysocjacyjne,
  • zaburzenia występujące pod postacią somatyczną,
  • inne zaburzenia nerwicowe.

Nerwice należą do najczęstszych przyczyn zgłaszania się chorych do lekarzy różnych specjalności. Szacuje się, że w ciągu życia zaburzenia nerwicowe pojawiają się u co najmniej 20% populacji. Według danych epidemiologicznych na zaburzenia lękowe cierpi 15-20% populacji. 6% Polaków zgłasza co najmniej jeden atak paniki w ciągu życia, 4% potwierdza istnienie specyficznej fobii, a 2% - fobii społecznej.

Przyczyny zaburzeń nerwicowych są zróżnicowane. Na ich rozwój wpływ mają czynniki genetyczne, biologiczne, psychologiczne i społeczne. Nerwica dotyka osoby podatne pod wpływem szeroko rozumianych sytuacji stresowych. Podatność związana jest z czynnikami genetycznymi i biologicznymi, obejmującymi zaburzenia w budowie i funkcjonowaniu mózgu. Gdy nałożą się na to nieuświadomione konflikty wewnętrzne, czy przykre doświadczenia z wczesnego dzieciństwa, bardzo łatwo o rozwój nerwicy.

Rozpowszechnienie zaburzeń nerwicowych wynika z rozwoju cywilizacji i związanym z nim mnożeniem sytuacji stresowych. Ciągły pośpiech, nadmiar obowiązków, czy pogoń za karierą powodują, że coraz mniej czasu poświęcamy na relaks i odpoczynek. Powoduje to, że zaburzenia nerwicowe obserwuje się u coraz większej części ludzi. Na rozwój nerwicy ma też wpływ osłabienie kontaktów międzyludzkich i rozluźnienie więzi rodzinnych, co przekłada się na brak wsparcia emocjonalnego.

Lęk jest odczuciem towarzyszącym każdemu z nas. Pewne sytuacje życiowe, jak np. rozwód, śmierć bliskiej osoby, czy utrata pracy łączą się z uczuciem napięcia, smutku, czy wystąpieniem różnego rodzaju reakcji fizycznych, jak bóle głowy, drżenie ciała, skurcze mięśni. Objawy te są naturalną reakcją na przykre doświadczenia i na ogół przemijają bez leczenia. W zaburzeniach nerwicowych uczucie lęku pojawia się natomiast bez uchwytnej przyczyny, występuje przewlekle lub ma tendencje do częstych nawrotów.

Zaburzenia lękowe

Jedną z najczęściej występujących form nerwicy są zaburzenia lękowe. Należą do nich: fobie, zespół lęku napadowego oraz zespół lęku uogólnionego.

Fobia to lęk wywołany określonym, obiektywnie niegroźnym czynnikiem (np. zwierzę, przedmiot, zjawisko) lub sytuacją, którą osoba dotknięta fobią odbiera jako zagrażającą (np. publiczne wystąpienie). Chory stara się za wszelką cenę unikać czynników, będących źródłem lęku, a w ich obecności odczuwa znaczny dyskomfort, cierpienie i lęk. Charakterystyczne dla fobii jest to, że już samo myślenie o stresujących sytuacjach powoduje pojawienie się lęku. Przykładem fobii jest np. agorafobia, czyli lęk przed sytuacjami i miejscami, z których wydostanie się może być trudne lub krępujące (np. środki komunikacji miejskiej, kościół) albo w których ciężko byłoby otrzymać pomoc w razie złego samopoczucia (np. samotne wyjście z domu lub przebywanie samemu w domu). Innym przykładem fobii jest fobia społeczna, będąca lękiem przed określonymi sytuacjami społecznymi (np. publiczne wystąpienia, korzystanie z toalet publicznych, jedzenie lub picie w obecności innych osób). Człowiek z fobią społeczną boi się oceny ze strony innych osób oraz tego, że zachowa się kompromitująco, czy się ośmieszy. W sytuacji stresowej pojawiają się objawy fizyczne, takie jak: czerwienienie się, przyspieszone tętno, suchość w ustach, drżenie mięśni, pocenie się, biegunka. Istnieje także grupa fobii specyficznych, w których lęk ogranicza się do specyficznego czynnika, np. lęk przed wysokością (akrofobia), lęk przed pająkami (arachnofobia), lęk przed ciemnością (nyktofobia), lęk przed krwią (hematofobia).

Zespół lęku napadowego charakteryzuje się nawracającymi atakami paniki połączonymi z nasilonymi objawami fizycznymi (kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, zawroty głowy, pocenie się, duszność, uderzenia gorąca, uczucie omdlenia). Podczas napadu paniki chory ma poczucie utraty kontroli nad własnym ciałem, zagrożenia życia, czy wręcz umierania. Chory stara się za wszelką cenę unikać sytuacji, w których wystąpił napad paniki oraz sytuacji, w których nikt nie mógłby udzielić mu pomocy. Osoby z lękiem napadowym często – zanim trafią do psychiatry – szukają pomocy u kardiologów, neurologów, czy pulmonologów, gdyż objawy, które prezentują (np. ból w klatce piersiowej), naśladują poważne, zagrażające życiu choroby (np. zawał serca).

Zespół lęku uogólnionego charakteryzuje się uporczywym, uogólnionym lękiem, który nie jest związany z sytuacją zewnętrzną. Lękowi towarzyszy ciągłe oczekiwanie, aż stanie się coś złego z chorym lub jego bliskimi. Dodatkowo może wystąpić wzmożone napięcie mięśniowe, bóle głowy, drżenie rąk, przyspieszone tętno, pocenie się, bóle brzucha, biegunka. Zespół lęku uogólnionego ma charakter przewlekły. Osoby dotknięte tym zaburzeniem często zwracają po poradę do lekarzy różnych specjalności: gastroenterologów, kardiologów, neurologów. Jednak w tym wypadku pomóc może tylko odpowiednia psychoterapia połączona w niektórych przypadkach z leczeniem farmakologicznym.

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne

Zaburzenie to – zwane inaczej zespołem natręctw – charakteryzuje się obecnością nawracających, uporczywych myśli natrętnych (obsesji) i/ lub przymusowych czynności (kompulsji). Chory próbuje przeciwstawiać się takim myślom lub czynnościom, niestety zazwyczaj bezskutecznie. Obsesje to pojawiające się wbrew woli chorego myśli. Mogą dotyczyć wydarzeń nieprzyjemnych, obscenicznych, bluźnierczych, czy agresywnych. Przykładem są myśli bluźniercze u osoby wierzące lub myśli o treści agresywnej u osoby zgodnej i spokojnej. Tego typu myśli są nieprzyjemne dla chorego i wywołują u niego poczucie winy. Kompulsje z kolei to wielokrotnie powtarzane czynności i zachowania, przybierające nieraz postać złożonych rytuałów. Najczęściej dotyczą one sprawdzania (np. wielokrotne sprawdzanie zamknięcia drzwi, okien, wyłączenia gazu), zachowania czystości (np. natrętne mycie rąk) lub liczenia (np. natrętne liczenie płyt chodnikowych, czy przejeżdżających samochodów). Chory wykonuje czynności kompulsyjne w celu zmniejszenia napięcia wewnętrznego, które narasta przy próbie opierania się im. Wykonanie czynności natrętnej przynosi chwilową ulgę, redukując na krótki czas napięcie i lęk.

Należy jednak pamiętać, że także u osób zdrowych w okresie przemęczenia, napięcia i stresu mogą pojawiać się pojedyncze obsesje lub kompulsje. Są one jednak przelotne, mijają samoistnie i nie mają wpływu na funkcjonowanie. Aby rozpoznać zespół obsesyjno-kompulsyjny należy stwierdzić występowanie obsesji i/ lub kompulsji przez większość dni w ciągu dwóch tygodni oraz związane z nimi istotne pogorszenie funkcjonowania oraz cierpienie chorego.

Reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne

W tej grupie zaburzeń mieszczą się: ostra reakcja na stres, zaburzenia stresowe pourazowe oraz zaburzenia adaptacyjne.

Ostra reakcja na stres jest to zaburzenie rozwijające się w odpowiedzi na wyjątkowo silny stres fizyczny lub psychiczny (np. katastrofa, pożar, napaść) u osoby uprzednio bez jakichkolwiek zaburzeń psychicznych. Objawy rozwijają się w ciągu kilku minut od wystąpienia stresującej sytuacji. Do objawów ostrej reakcji na stres należą: wycofanie się z interakcji społecznej, dezorientacja, gniew, agresja słowna, rozpacz, brak nadziei, a także objawy typowe dla lęku, jak przyspieszone tętno, duszność, nudności, biegunka, omdlenie, uczucie napięcia, drętwienia. Dolegliwości te ustępują samoistnie w ciągu kilku dni. Może pojawić się częściowa lub całkowita niepamięć tych zaburzeń.

Zaburzenia stresowe pourazowe, podobnie, jak w przypadku ostrej reakcji na stres, powstają na skutek niezwykle silnego, wyjątkowego czynnika stresowego (np. wojna, gwałt, katastrofy). Cechy charakterystyczne zespołu stresu pourazowego to: ciągłe, ponowne przeżywanie urazu (poprzez natrętne wspomnienia, koszmarne sny), unikanie bodźców mających związek z urazem (unikanie rozmów i wspomnień związanych z urazem) oraz nadmierna pobudliwość (wybuchy gniewu, bezsenność, nadmierna czujność, zaburzenia koncentracji). W przeciwieństwie od ostrej reakcji na stres, zespół stresu pourazowego utrzymuje się długo po urazie i towarzyszy mu ciągłe rozpamiętywanie stresującej sytuacji z towarzyszącym fizycznym i psychicznym cierpieniem.

Zaburzenia adaptacyjne rozwijają się u osób podatnych w wyniku działania określonych wydarzeń stresujących, które jednak – w przeciwieństwie do ostrej reakcji na stres i zespołu stresu pourazowego – nie przekraczają granic zwykłego ludzkiego doświadczenia. Do takich sytuacji zaliczyć można np. śmierć bliskiej osoby, zmianę pracy, zmianę miejsca zamieszkania, przejście na emeryturę, rozwód, poważną chorobę. Sytuacje te wymagają od człowieka przystosowania się do nowej sytuacji, co może wiązać się z uczuciem lęku, obniżeniem nastroju, poczuciem bezradności, napięciem, czy rozdrażnieniem. Zaburzenia adaptacyjne zazwyczaj samoistnie przemijają w ciągu pół roku od wystąpienia stresującej sytuacji.

Zaburzenia dysocjacyjne

Zaburzenia te cechuje utrata świadomej kontroli nad własną tożsamością, pamięcią, myśleniem, czy ciałem. Obejmują dysocjacyjną amnezję, fugę, osłupienie, trans i opętanie, zaburzenia ruchu i zaburzenia czucia.

Amnezja dysocjacyjna to częściowa lub całkowita utrata pamięci na skutek traumatycznych wydarzeń z przeszłości. Fuga dysocjacyjna polega na okresowym wykonywaniu przez chorego rożnych złożonych czynności (np. podróżowaniu w odległe miejsca), których po wszystkim nie pamięta. Osłupienie dysocjacyjne polega na całkowitym odcięciu się chorego od otoczenia, w którym się znajduje, z towarzyszącym zahamowaniem ruchowym, a nawet odmową przyjmowania posiłków. Trans i opętanie to zaburzenia polegające na utracie kontroli nad myślami, ciałem i tożsamością z towarzyszącym uczuciem kontrolowania przez siły zewnętrzne. Dysocjacyjne zaburzenia ruchu polegają na utrudnieniu wykonywania ruchów dowolnych, obecności niedowładów lub porażeń, wykonywaniu ruchów mimowolnych, zaburzeniach koordynacji ruchów, zaburzeniach mowy, a także skurczach mięśni mimicznych. Objawy pojawiają się w związku z sytuacją stresową i znacznie utrudniają choremu funkcjonowanie w społeczeństwie. Dysocjacyjne zaburzenia czucia są natychmiastową reakcją na traumatyczne wydarzenia i polegają na zaburzeniach czucia w obrębie skóry lub narządów zmysłów (zaburzenia wzroku, słuchu, węchu).

Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną

Zaburzenia te charakteryzują się występowaniem u pacjenta różnego rodzaju dolegliwości w odpowiedzi na pewne czynniki psychologiczne. Chorzy uporczywie skarżą się na dolegliwości w obrębie różnych narządów, mimo zapewnień lekarzy o braku obiektywnych przyczyn występowania tych niepokojących objawów oraz pełni zdrowia fizycznego pacjenta. Dawniej ta grupa zaburzeń określana była „nerwicami narządowymi” (np. nerwica serca, żołądka).

Zaburzenia somatyzacyjne związane są z licznymi skargami pacjenta na wiele różnych dolegliwości. Objawy mogą dotyczyć wszystkich układów i części ciała. Najczęściej chory skarży się na dolegliwości w obrębie układu pokarmowego (nudności, wymioty, biegunki), układu oddechowego (duszność, przyspieszony oddech), układu krążenia (bóle w klatce piersiowej, uczucie szybkiego bicia serca), a także na bóle i zawroty głowy oraz mrowienie, cierpnięcie, swędzenie i pieczenie różnych okolic ciała.

Zaburzenia hipochondryczne polegają na przekonaniu pacjenta o istnieniu poważnej choroby. Pacjent skarży się na różne dolegliwości, które w jego przekonaniu potwierdzają ową chorobę. Chory całą swoją uwagę skupia na „chorym” narządzie i jest wyczulony na jakiekolwiek dolegliwości. Często prawidłowe, fizjologiczne reakcje organizmu odbiera jako nieprawidłowe, utwierdzając się w przekonaniu o swojej chorobie.

Uporczywy ból psychogenny polega na silnych, przewlekle występujących bólach różnych części ciała (np. głowy, kręgosłupa), które nie są związane z żadną chorobą, lecz powstają na skutek czynników psychologicznych, np. w odpowiedzi na silny stres.

Inne zaburzenia nerwicowe

Neurastenia to zaburzenie psychiczne, które objawia się ciągłym zmęczeniem, wyczerpaniem i osłabieniem nawet po niewielkim wysiłku fizycznym bądź psychicznym. Towarzyszą temu różnego rodzaju dolegliwości: bóle głowy, bóle mięśni, zaburzenia snu, drażliwość, wybuchy gniewu.

Zespół depersonalizacji i derealizacji. Są to zaburzenia, w których pacjent ma poczucie, że jego myśli, uczucia, przeżycia i pamięć nie należą do niego (depersonalizacja) lub gdy przedmioty i osoby w otoczeniu chorego sprawiają wrażenie nierealnych, sztucznych (derealizacja). Objawy takie mogą wystąpić również u osób zdrowych, np. na skutek przemęczenia.