Osobowość ofiary

10 lipca 2018, PSYCHOLOGIA & STYL ŻYCIA Patrycja Deja
Osobowość ofiary

Osobowość ofiary jest pojęciem funkcjonującym w psychologii od dawna. Jednak w dobie internetu pojęcie to nabrało mocy, gdyż każdego dnia słyszymy o ofiarach cyber przemocy. Wiele osób słysząc doniesienia o kolejnej próbie samobójczej nastolatka upokorzonego w sieci przez rówieśników zastanawia się czy moje dziecko też może paść ofiarą tak tragicznego w skutkach "żartu", czy mogę je przed tym uchronić i jak?



 

Co to jest osobowość ofiary - czyli osoby, które znacznie łatwiej skrzywdzić

Osobowość ofiary to zespół cech charakteru wrodzonych i nabytych, za sprawą których osoba jest bardziej podatna na niewybredne żarty otoczenia, a z racji pewnych predyspozycji psychicznych nie potrafiąca odpierać ataków co powoduje tylko ich nasilenie. Zdaniem Freuda osobowość człowieka można podzielić na trzy warstwy:

- ono (id) jest to część psychiki nieświadoma określana mianem warstwy popędów, odpowiadająca głównie za zaspokajanie potrzeb;

- ja (ego)  jest to warstwa z którą osoba się identyfikuje, a która odpowiada za zachowania prowadzące do realizacji popędów tworzonych przez warstwę ono;

- superego, często identyfikowane przez psychologów jako sumienie, jest to warstwa kontrolująca zachowania za które są odpowiedzialne dwie poprzednie warstwy i dopasowujące je do norm społecznych. Zatem superego jest warstwą osobowości najbardziej świadomą, a granice zachowań są cechami nabytymi. Jest to warstwa osobowości na którą realny wpływ mają rodzice, otoczenie i zasady panujące w danym społeczeństwie.

Osobowość ofiary jest w znacznej części zespołem cech nabytych, a co za tym idzie „wyuczonych”  zachowań najczęściej wyniesionych z domu.

"Osoby ofiary" można podzielić na dwie grupy. Pierwsza to te, które za swoje niepowodzenia obwiniają cały świat, uważając np. że nie mogą znaleźć lepszej pracy ponieważ rodzice zbyt mały nacisk kładli na ich wykształcenie, jednocześnie osoby te nic nie robią poza narzekaniem by zmienić swoją sytuację. Druga grupa osób to takie, które swoją uległą postawą, brakiem pewności siebie, a także niską samooceną przyciągają silniejsze charaktery, które to z kolei szukają ofiary. Ludziom z tej grupy brakuje asertywności i nie potrafią odpierać ataków, dlatego ich „ oprawcy” posuwają się coraz dalej. Za całą sytuację ofiary z drugiej grupy winią siebie, uważając dokuczają mi bo jestem gruby, mam inny kolor skóry, wybrali właśnie mnie bo nie jestem wysportowany, lub mam gorsze oceny. Wspólnym mianownikiem dla obu typów osobowości ofiary jest rozpamiętywanie przykrych zdarzeń i stagnacja prowadząca do braku reakcji obronnej, a w późniejszym czasie do akceptacji takiego stanu rzeczy.

 

Wychowanie a osobowość ofiary

Często mówimy, że ktoś został wychowany na ofiarę losu, że rodzice wszystko za niego robili, jednocześnie powtarzając dziecku, że niczego nie potrafi wykonać dobrze. Jest to jeden z najczęściej popełnianych błędów wychowawczych, gdyż nawet jeśli pociecha zrobi coś niedokładnie ale samodzielnie, zdobywa nowe umiejętności co podnosi samoocenę dziecka, sprawia że z każdym nowym zadaniem czuje się bardziej samodzielne. Warto również stosować system nagród i pochwał, jeśli rodzice będą mówić dziecku jak ważne jest dla nich, powtarzać że jest mądre i sprytne dziecko będzie się szybciej rozwijać i znacznie lepiej uczyć od tych dzieci, którym wmawia się że są mniej inteligentne, mniej błyskotliwe, czy trudniej przyswajają wiedzę.

O ile wśród dorosłych mówi się, że jeśli ktoś zna swoją wartość i  jest pewny swoich umiejętności, tak właśnie będzie postrzegany przez innych, o tyle dzieci nabierają pewności siebie obserwując i słuchając co rodzice mają do powiedzenia na ich temat.

 

Asertywność kluczem do sukcesu

Nauka asertywności od najmłodszych lat pomoże w późniejszym, życiu dlatego warto uczyć dziecko mówić „ NIE”, kiedy jest niezadowolone, kiedy coś mu się nie podoba, oczywiście wówczas i rodzic będzie narażony na asertywność ze strony pociechy, jednak będzie również miał pewność, że w sytuacji zagrożenia dziecko kategorycznie zaprotestuje, nie podda się biernie presji otoczenia nie wiedząc jak zareagować. Tym bardziej, że w ostatnich latach obserwujemy wzrost przemocy wśród dzieci, która częściowo jest przenoszona z gier komputerowych i telewizji, a częściowo jest wynikiem braku czasu dla dzieci. Ucz dziecko by nie obawiało się wyrażać własnego zdania, by nie bało się że zostanie wyśmiane. Ważne jest również uświadomienie dziecku, że każdy ma prawo do popełniania błędów i mylenia się, że nie myli się tylko ten kto nic nie robi, wówczas dasz zielone światło dziecku do mówienia co myśli i czuje nawet jeśli nie jest do końca pewne swoich racji. Uczenie dziecka, by najlepiej się nie odzywało, lub siedziało cicho prowadzi do obniżenia samooceny i braku pewności, jest to najkrótsza droga do wychowania ofiary.

 

Granica pomiędzy ofiarą i oprawcą

Granica pomiędzy wychowaniem ofiary i oprawcy  jest bardzo cienka, dlatego warto od początku uczyć dziecko odpowiednich relacji z rówieśnikami zanim konflikt narośnie. Wmawianie dziecku, że nie wolno nikogo przezywać czy uderzyć nawet w obronie własnej jest błędem, gdyż brak reakcji oznacza akceptację takiego zachowania, jeśli więc słowna perswazja nie podziała może warto pozwolić się dziecku bronić. Pamiętajmy, że dzieci często bywają bezwzględne, a osoba raz uznana za ofiarę będzie nią przez długie lata, co nie pozostanie bez wpływu na późniejsze dorosłe życie. Jeśli więc dziecko żali się, że ktoś woła na niego piegowaty, gruby czy kulfon nie tłumaczmy „małych oprawców” przed dzieckiem mówiąc np.: przecież masz piegi, albo szczupły nie jesteś, bo w ten sposób obniżamy samoocenę dziecka i w jego oczach dajemy przyzwolenie na obrażanie go. Pamiętajmy również, że w każdej nowej grupie występuje zjawisko próby sił, początek roku szkolnego, akademickiego, nowa praca itp. Za każdym razem kiedy otaczamy się nowymi ludźmi dochodzi do naturalnego ustalenia hierarchii, wyłaniają się przywódcy, osoby neutralne i kozły ofiarne, ci ostatni to osoby mające problem z asertywnością i głośnym wyrażaniem własnego zdania, najczęściej spowodowanym niską samooceną. Dzieciństwo jest zatem czasem kiedy dziecko uczy się zachowań społecznych i relacji z innymi, a rodzice w znacznym stopniu kształtują osobowość dziecka.