Agresja u dzieci - skąd się bierze i jak sobie z nią radzić?

KK / 31 października 2019

Zachowania agresywne u dzieci są sygnałem, wskazującym na chwilową frustrację bądź głębszy problem. Z całą pewnością nie powinniśmy doszukiwać się źródeł agresji w „złym charakterze” dziecka. Należy pamiętać również o tym, że agresja nie jest dziedziczona genetycznie. Zadaniem dorosłych jest zrozumienie, co dziecko chce nam przekazać poprzez zachowania agresywne oraz przekształcenie tego typu zachowania w konstruktywne działanie. 

Agresja u dzieci - skąd się bierze i jak sobie z nią radzić?

Co to jest agresja? 

Agresja jest jedną z pierwotnych emocji, jakich doświadcza człowiek. Reakcja agresywna rodzi się w ciele, ale jest wywołana interakcją z inną osobą lub grupą ludzi. Z tego też powodu, zachowania agresywne natężają się w momencie, kiedy dziecko wkracza do grupy rówieśniczej, stając się przedszkolakiem lub uczniem. Agresja rodzi się, kiedy dzieci nie czują się tak wartościowe dla bliskiej osoby, jakby sobie tego życzyły. Wówczas pojawia się problem, blokujący wzajemną relację. Przejawami agresji mogą być: drażliwość, irytacja, frustracja, złość, wściekłość oraz nienawiść. 

Warto podkreślić, że agresja jest nam wszystkim - dorosłym, młodzieży, dzieciom - niezbędna do przetrwania, ponieważ dzięki niej bronimy naszej integralności i poczucia wartości. Rozróżniamy dwa typy agresji: konstruktywną i destrukcyjną. Jeśli dziecko atakuje fizycznie bądź werbalnie mamy do czynienia z zachowaniem destrukcyjnym i zadaniem dorosłych jest pomoc w nazwaniu frustracji oraz nauczenie dziecka wyrażania agresji w mniej destrukcyjny sposób. 

Jak radzić sobie z dziecięcą agresją?

Przede wszystkim należy pamiętać, żeby postarać się dotrzeć do źródła, czyli problemu dziecka. Dzieci poprzez zachowania agresywne próbują powiedzieć o przyczynie złego samopoczucia; w taki właśnie sposób wołają o pomoc. Poświęcenie uwagi oraz próba nazwania uczuć dziecka stanowią istotną część pracy nad dziecięcym problemem. Nasze pochylenie się nad zachowaniem agresywnym jest również aktem wyznaczania granic, czyli budowaniem poczucia bezpieczeństwa. 

Zwykle zanim dojdzie do zachowania destrukcyjnego, np. ataku złości, przeklinania, bicia, kopania, pojawiają się pewne przesłanki, które zapowiadają nadejście kryzysu. W każdym dziecku będą się one objawiały inaczej, może to być zmiana tonu głosu, rumieńce na twarzy, ruchliwość czy zastygnięcie w jednym miejscu. Warto obserwować dziecko i przyjść z pomocą w odpowiednim momencie, pamiętając o tym, że czasami najlepszą pomocą będzie zostawienie dziecka samego na jakiś czas (należy na nie dyskretnie spoglądać i pilnować, żeby nie zrobiło sobie krzywdy). Pamiętajmy również, że nie dyskutujemy z dzieckiem, kiedy miotają nim: złość, irytacja, frustracja. Jeśli próbuje używać siły fizycznej, mocno przytulamy je do siebie, nie utrzymując z nim kontaktu wzrokowego. 

Rozmowę należy przeprowadzić, kiedy opadną emocje dziecka i nasze. Warto pamiętać, że według badań dorośli dochodzą do stanu stabilności emocjonalnej znacznie dłużej niż dzieci. Dajmy sobie czas na wyciszenie się. 

Źródła agresji

Agresywne i autodestrukcyjne zachowania dzieci powinny być rozumiane przez dorosłych jako zaproszenie do kontaktu. Wysłuchanie historii bez wyciągania wniosków, oceniania, szukania natychmiastowych rozwiązań pozwalają na uwolnienie się od agresji. Dzieci są agresywne, ponieważ czują się nic niewarte, czyli obwiniają się. Typowymi przykładami są: rozwód rodziców, nadużywanie alkoholu w rodzinie, przemoc fizyczna lub psychiczna, romans rodzica, niepełnosprawne rodzeństwo, konflikty z rówieśnikami… Dziewczynki często zamykają się w świecie wyobraźni, są introwertyczne. Chłopcy natomiast najczęściej „wyżywają” się na otoczeniu. Jest również grupa dzieci, które wybiorą autoagresję lub połączą wszystkie sposoby radzenia sobie z sytuacją. 

Innym źródłem zachowania agresywnego u dzieci jest zachowanie osób, które są dla nich wzorcem. Badania dowodzą, że 48-54% chłopców wychowywanych przez agresywnych ojców będzie przejawiało agresję w dorosłym życiu. Ma to związek ze zjawiskiem współdziałania wprost, czyli kopiowania zachowania dorosłych. Część dzieci również będzie współdziałać, ale wybierze zachowanie autodestrukcyjne, czyli agresja skierowana zostanie przeciw sobie. 


Nasza kultura uczyniła z agresji temat tabu, a dzieci i młodzież, które wykazują zachowanie agresywne są karane, izolowane bądź dyskryminowane. Pamiętajmy, że źródeł tego typu zachowania należy szukać w relacjach z rodzicami, nauczycielami oraz rówieśnikami. Jeśli nie potrafimy poradzić sobie sami, powinniśmy skorzystać z pomocy psychologa lub psychiatry dziecięcego. Agresja może być również symptomem zaburzeń zachowania i emocji, zaburzeń emocjonalnych, zaburzeń depresyjno-lękowych, zaburzeń ze spektrum autyzmu.