Bóle kręgosłupa - jak sobie z nimi radzić?

Anna Serwatkiewicz / 16 maja 2016

Ból kręgosłupa stanowi jedną z najczęstszych przyczyn zgłaszania się chorych do lekarza. Szacuje się, że 90% osób przynajmniej raz w życiu doświadcza bólu kręgosłupa. Najczęściej, bo aż w 90% przypadków, jest to ból niespecyficzny, czyli nie związany z jakimś konkretnym schorzeniem w obrębie kręgosłupa. Pozostałe 10% stanowią bóle, będące objawem poszczególnych chorób, do których należą: dyskopatia, kręgozmyk, rwa kulszowa, zwężenie kanału kręgowego, choroba zwyrodnieniowa stawów kręgosłupa, osteoporoza, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, skolioza.

Bóle kręgosłupa - jak sobie z nimi radzić?

Poniżej przedstawiono najczęstsze przyczyny bólów kręgosłupa oraz możliwe sposoby ich leczenia.

Niespecyficzny ból kręgosłupa

Niespecyficzny (nieswoisty) ból kręgosłupa związany jest z przeciążeniem różnych struktur anatomicznych otaczających kręgosłup. Pojawia się on w związku z wysiłkiem fizycznym lub po niewielkim urazie i ustępuje po odpoczynku. Jednak może wystąpić także w spoczynku, poprzez długotrwałe pozostawanie w jednej pozycji ciała. Ból taki dotyczy zazwyczaj odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa. Jego przyczyną jest prawdopodobnie nadmierne napięcie mięśni i powięzi stabilizujących kręgosłup. Mija zazwyczaj w ciągu kilku dni. Niestety, ma tendencje do częstych nawrotów.

Do czynników ryzyka niespecyficznego bólu kręgosłupa należą: podeszły wiek, obniżona sprawność fizyczna, zmniejszona siła mięśni grzbietu i brzucha, palenie tytoniu, otyłość, przewlekły stres i lęk, ciężka praca fizyczna (np. wymagająca podnoszenia ciężkich przedmiotów), praca w wymuszonej pozycji ciała (np. praca przy komputerze, praca kierowcy lub stomatologa).

Leczenie nieswoistego bólu kręgosłupa polega głownie na stosowaniu leków przeciwbólowych (paracetamol lub niesteroidowe leki przeciwzapalne). Pomóc może również terapia manualna (mobilizacje, manipulacje, masaż) wykonywana tylko i wyłącznie przez doświadczonego lekarza lub fizjoterapeutę. Jednocześnie należy unikać zarówno nadmiernej aktywności fizycznej, jak i leżenia w łóżku. Należy unikać pozycji i czynności nasilających ból.

Gdy dolegliwości bólowe utrzymują się dłużej niż 4 tygodnie należy zgłosić się do lekarza. Pilny kontakt z lekarzem jest konieczny również w przypadku, gdy ból jest bardzo silny i nie ustępuje w spoczynku, gdy towarzyszy mu osłabienie lub drętwienie jednej lub obu nóg, gdy nasila się podczas kaszlu lub kichania, a także gdy towarzyszy mu gorączka lub chudnięcie.

Dyskopatia

Terminem dyskopatia określa się uszkodzenie w obrębie krążka międzykręgowego, potocznie nazywanego „dyskiem”. Krążek międzykręgowy to owalna struktura znajdująca się między trzonami sąsiadujących kręgów, zbudowana z jądra miażdżystego i pierścienia włóknistego. Jądro miażdżyste to galaretowata substancja, znajdująca się w centrum krążka. Otoczona jest pierścieniem włóknistym, zbudowanym z tkanki chrzęstnej, bogatej we włókna kolagenowe i elastynowe. Wraz z wiekiem krążki międzykręgowe tracą swoją elastyczność. Dzieje się to na skutek zmniejszenia ilości wody w jądrze miażdżystym oraz spadku elastyczności włókien pierścienia włóknistego. Sprzyja to powstawaniu uszkodzeń i ubytków w obrębie pierścienia włóknistego. Przez te ubytki, jądro miażdżyste może przemieszczać się w kierunku kanału kręgowego, powodując dolegliwości bólowe. Stan ten nazywamy przepukliną krążka międzykręgowego.

Ból wynika z podrażnienia zakończeń bólowych w obrębie pierścienia włóknistego, więzadeł i torebek stawowych lub ucisku korzeni nerwowych w kanale kręgowym i otworach międzykręgowych. Przyczyną dolegliwości bólowych może być także zaburzenie krążenia spowodowane uciskiem naczyń krwionośnych w kanale kręgowym.

Sposób leczenia zależy od natężenia objawów. W lżejszych przypadkach leczenie polega na leżeniu, stosowaniu leków przeciwbólowych oraz rehabilitacji. Odpowiednio dobrane ćwiczenia fizyczne oraz zabiegi fizykoterapeutyczne pozwalają usunąć dolegliwości bólowe, wzmocnić mięśnie tułowia w celu uzyskania stabilizacji kręgosłupa, wykształcić dobrą postawę oraz zachować sprawność fizyczną. W ciężkich przypadkach konieczne może być leczenie operacyjne.

Kręgozmyk

Kręgozmyk to schorzenie charakteryzujące się przesunięciem kręgów względem siebie. Polega na przemieszczeniu trzonu kręgu, wraz z całym odcinkiem wyżej leżących kręgów, do przodu w stosunku do niżej leżących struktur. Powoduje to utratę stabilności kręgosłupa, spadek sprawności chorego, pojawienie się dolegliwości bólowych oraz objawów neurologicznych.

Wśród przyczyn kręgozmyku znajdują się: wrodzony niedorozwój kręgów, urazy kręgosłupa, procesy zwyrodnieniowe w obrębie stawów kręgosłupa oraz krążków międzykręgowych, a także przerwanie ciągłości łuku kręgu.

Leczenie opiera się na wzmacnianiu mięśni brzucha i grzbietu oraz fizykoterapii. W niektórych przypadkach konieczne jest leczenie operacyjne.

Rwa kulszowa

Rwa kulszowa jest to zespół objawów spowodowanych uciskiem na korzenie nerwu kulszowego w kanale kręgowym lub otworach miedzykręgowych. Najczęściej jest to spowodowane przepukliną krążka międzykręgowego lub zmianami zwyrodnieniowymi kręgosłupa. Rwa kulszowa objawia się bólem w okolicy lędźwiowej, promieniującym wzdłuż bocznej i tylnej powierzchni kończyny dolnej. Bólowi mogą towarzyszyć zaburzenia czucia na zewnętrznej powierzchni podudzia i stopy, zniesienie odruchów oraz osłabienie mięśni. Typowym objawem rwy kulszowej jest ból podczas próby podnoszenia wyprostowanej kończyny dolnej w pozycji leżącej (tzw. objaw Lasegue’a).

Leczenie rwy kulszowej polega na podawaniu leków przeciwbólowych, przeciwzapalnych oraz zmniejszających napięcie mięśniowe. Ponadto stosuje się odpowiednie ćwiczenia fizyczne oraz zabiegi fizykoterapeutyczne.

Zwężenie kanału kręgowego

Kanał kręgowy to przestrzeń, w której znajduje się rdzeń kręgowy oraz wychodzące z niego korzenie nerwowe. Zmiany zwyrodnieniowe w obrębie kręgosłupa mogą doprowadzić do zwężenia kanału kręgowego i powstania dysproporcji między objętością kanału kręgowego, a jego zawartością. W konsekwencji dochodzi do ucisku na korzenie nerwowe, naczynia krwionośne oraz opony pokrywające rdzeń kręgowy, co wywołuje przewlekły ból, zaburzenia czucia oraz osłabienie siły mięśniowej w kończynach dolnych. Mogą wystąpić także zaburzenia oddawania moczu, stolca oraz  zaburzenia potencji.

W leczeniu stosuje się leki przeciwbólowe, kinezyterapię i fizykoterapię. W przypadku bardzo nasilonych dolegliwości bólowych, nie poddających się leczeniu zachowawczemu oraz zaburzeń funkcji pęcherza moczowego i jelit, wskazane jest leczenie operacyjne.

Choroba zwyrodnieniowa stawów kręgosłupa

Jest to choroba dotykająca przede wszystkim ludzi starszych. Występuje praktycznie u wszystkich osób po 65 roku życia. Dotyczy najczęściej odcinka szyjnego i lędźwiowego kręgosłupa. Choroba powstaje na skutek zużycia stawów w wyniku naturalnych procesów starzenia, urazów, czy wad postawy. Do czynników ryzyka choroby zwyrodnieniowej stawów kręgosłupa należą: starszy wiek, otyłość, praca w wymuszonej pozycji ciała, uprawianie sportu wyczynowego, przebyte urazy kręgosłupa. Dominującym objawem choroby jest ból kręgosłupa, nasilający się zwykle podczas ruchu. W zaawansowanych postaciach choroby ból może pojawiać się przy każdym ruchu, a nawet w spoczynku.

W leczeniu stosuje się fizykoterapię, ćwiczenia wzmacniające mięśnie grzbietu i brzucha, środki przeciwbólowe i przeciwzapalne oraz gorsety ortopedyczne, stabilizujące wybrany odcinek kręgosłupa. Możliwe jest także leczenie operacyjne.

Osteoporoza

Jest to choroba charakteryzująca się ubytkiem masy kostnej, co powoduje osłabienie wytrzymałości szkieletu i prowadzi do powstawania złamań patologicznych, m.in. w obrębie kręgosłupa. Stopniowa utrata masy kostnej jest nierozłącznie związana z naturalnym procesem starzenia organizmu. Jest ona szczególnie szybka u kobiet w początkowym okresie menopauzy oraz po ukończeniu 70 roku życia. Do innych czynników sprzyjających powstawaniu osteoporozy należą: mała podaż wapnia w diecie, niedobór witaminy D, siedzący tryb życia, nadczynność przytarczyc, niewydolność nerek, długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów.

Osteoporoza objawia się bólem w obrębie kręgosłupa i kończyn, osłabieniem kończyn, zmniejszeniem wzrostu oraz obecnością złamań patologicznych – powstałych mimo braku urazu lub w wyniku nieproporcjonalnie małego urazu. Utajone złamania (powstające bez urazu) mogą być przyczyną uporczywych, trudnych do leczenia dolegliwości bólowych. W zaawansowanych postaciach choroby może dochodzić do znacznych zniekształceń kręgosłupa oraz ucisku korzeni nerwowych i rdzenia kręgowego.

Leczenie osteoporozy opiera się na podawaniu leków ograniczających utratę masy kostnej (kalcytonina, bisfosfoniany, sole wapnia), zmniejszaniu dolegliwości bólowych (leki przeciwbólowe), rehabilitacji oraz leczeniu powstałych uszkodzeń kośćca.

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa

Jest to przewlekła choroba o niejasnej przyczynie, występująca głównie u młodych mężczyzn. Zwykle rozpoczyna się między 15 a 30 rokiem życia.

Schorzenie to objawia się bólem w okolicy lędźwiowo-krzyżowej kręgosłupa, promieniującym do pachwin, pośladków i kolan. Ból jest zwykle tępy, trudny do umiejscowienia, początkowo przerywany, a w zaawansowanej chorobie stały. Ból często nasila się w nocy. Charakterystyczne jest poranne uczucie sztywności kręgosłupa. Ból i sztywność zmniejszają się po wykonaniu ćwiczeń fizycznych. Ból i ograniczenie ruchomości kręgosłupa narastają stopniowo, w miarę obejmowania przez proces zapalny coraz wyższych odcinków kręgosłupa. Choroba prowadzi do utraty prawidłowych krzywizn kręgosłupa oraz jego usztywnienia.

Leczenie opiera się na stosowaniu leków przeciwbólowych, przeciwzapalnych oraz modyfikujących przebieg choroby. Ponadto stosuje się ćwiczenia, mające na celu zwolnienie zesztywnienia kręgosłupa lub uzyskanie zesztywnienia w pozycjach najbardziej zbliżonych do funkcjonalnych. Pomocna w łagodzeniu dolegliwości bólowych może być fizykoterapia. Przy zesztywnieniu kręgosłupa w dużym zgięciu konieczne jest leczenie operacyjne.

Skolioza

Skolioza jest to skrzywienie kręgosłupa w trzech płaszczyznach, które polega na jego bocznym wygięciu w płaszczyźnie czołowej, odgięciu do przodu lub tyłu w płaszczyźnie strzałkowej oraz rotacji w płaszczyźnie poprzecznej.

Przyczyn skoliozy jest wiele. Skolioza może być wrodzona, związana z wadami postawy, powstała w wyniku różnych chorób (np. porażenie spastyczne, dystrofia mięśniowa) lub o niejasnej przyczynie. Skolioza o niewyjaśnionej przyczynie stanowi 80-90% wszystkich skolioz.

Do objawów skoliozy należą m.in.: uniesienie łopatki i barku, uwypuklenie jednego biodra i pozorne skrócenie jednej kończyny dolnej (z powodu jednostronnego uniesienia miednicy). W czasie rozwoju skoliozy może pojawić się niedowład lub nawet całkowite porażenie kończyn dolnych. W wyniku zniekształcenia klatki piersiowej dochodzi do przemieszczenia płuc i narządów śródpiersia, co może być przyczyną niewydolności oddychania i krążenia u chorych ze skoliozą.

Leczenie skoliozy polega na odpowiednio dobranej gimnastyce leczniczej, stosowaniu gorsetów ortopedycznych, wyciągów oraz eliminowaniu czynników zwiększających krzywizny kręgosłupa (np. noszenie plecaka). Wskazania do leczenia operacyjnego stanowią: znaczne skrzywienie, szybka progresja skrzywienia, dolegliwości bólowe oraz względy kosmetyczne.