Cytologia - czym jest, jaki ma cel, kiedy należy wykonać?

Małgorzata Karpińska / 12 kwietnia 2020

Cytologia to badanie pozwalające na zdiagnozowanie raka szyjki macicy, który według statystyk odpowiada za śmierć aż 5 Polek dziennie. Badanie to powinno być wykonywane minimum raz w roku. Według statystyk około 75% kobiet aktywnych seksualnie jest nosicielem wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV), który jest główną przyczyną raka szyjki macicy.

Cytologia - czym jest, jaki ma cel, kiedy należy wykonać?

Czym jest cytologia?

Cytologia to podstawowe badanie ginekologiczne, które wykonuje się w celu profilaktyki nowotworu szyjki macicy. Dzięki wykonaniu tego bezbolesnego badania możliwe jest wczesne wykrycie nieprawidłowych zmian. Cytologia  powinna być wykonywana u nastolatek, kobiet dorosłych w wieku rozrodczym oraz u kobiet po menopauzie.

Według statystyk cytologia to badanie, które aż w 80% zapobiega rozwojowi raka szyjki macicy, ponieważ wykrywa go już we wczesnym stadium. Przeprowadzenie cytologii umożliwia rozpoznanie zakażenia wirusem HPV.

Cytologia jest stosowana podczas leczenia zachowawczego oraz operacyjnego nadżerki szyjki macicy. Dzięki przeprowadzeniu badania lekarz może ocenić stan nabłonka pochwy, a także efektywność stosowanych preparatów hormonalnych. Czasami ginekolog może zalecić wykonanie cytologii, w celu określenia terminu owulacji oraz czasu trwania II fazy cyklu.

Badanie przeprowadza się na fotelu ginekologicznym. Do pochwy pacjentki wkładany jest wziernik. Przy pomocy specjalnej szczoteczki lekarz pobiera wymaz, w którym znajdują się komórki błony śluzowej szyjki macicy. Cytologia powinna być wykonywana u kobiet zaraz po rozpoczęciu współżycia lub będących w wieku 20-25 lat. (im wcześniej doszło do inicjacji seksualnej, tym wcześniej trzeba wykonać badanie).

Dlaczego konieczne jest systematyczne wykonywanie cytologii?

Wyjaśniając, dlaczego warto wykonać cytologię, należy podkreślić fakt, że może ona uratować życie, dzięki wczesnemu wykryciu stanów przedrakowych oraz zapobieganiu rozwojowi raka szyjki macicy. Poprzez wczesne rozpoznanie nieprawidłowych zmian możliwe jest ich całkowite wyleczenie. Cytologia umożliwia wykrycie infekcji dróg rodnych, a także nieprawidłowych komórek, które w późniejszym czasie mogą przekształcić się w komórki nowotworowe. Według statystyk cytologia pozwala na wykrycie aż 90% przypadków raka szyjki macicy, 50% przypadków raka trzonu macicy oraz 10% przypadków raka jajnika.

Należy podkreślić, że cytologia to badanie, wykonywanym na NFZ, dzięki czemu jest bezpłatna. Wykonanie badania prywatnie to koszt około 30-40zł. Pomimo tego, że Polska jest jednym z 9 krajów UE, w których funkcjonuje program badań przesiewowych, to kobiety korzystają z niego bardzo rzadko.

Cytologia powinna być wykonywana niezależnie od wieku. W związku z tym nawet kobiety po menopauzie powinny regularnie wykonywać cytologie.

Cytologia, a dziewictwo

Jeśli zachodzi taka potrzeba to cytologia może być wykonana nawet u dziewicy. Błona dziewicza nie zarasta wejścia do pochwy (ma kształt półksiężyca). Podczas badania lekarz posługuje się bardzo cienkim wziernikiem i bardzo delikatnie wsuwa go do pochwy. Ważne jest, aby przed wykonaniem badania poinformować lekarza o tym fakcie.

Systematyczność w wykonywaniu badania

Częstość wykonywania cytologii jest zależna od wieku, a także ostatnie wyniku. Większość pacjentek powtarza badanie co ok. 3 lata, jednak są sytuacje, w których cytologia powinna być wykonywana co roku.

Jednym z takich przypadków jest osłabienie układu odpornościowego np. na skutek przeszczepu narządu, chemioterapii lub stosowania sterydów. Kolejnym wskazaniem jest sytuacja, gdy mama pacjentki była narażona na działanie dietylostilbestrol, który był stosowany w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku w leczeniu poronień zagrażających we wczesnym okresie ciąży. Systematyczne wykonywanie cytologii jest ważne jeśli pacjentka jest nosicielką wirusa HIV, a także, gdy leczy się z powodu przedrakowego stanu szyjki macicy, nadżerki oraz dysplazji.

Cytologia powinna być wykonywana co roku przez kobiety, które często zmieniają partnerów seksualnych. Jest to spowodowane zwiększonym ryzykiem zakażenia wirusem HPV. Cytologię wykonuje się także u kobiet ciężarnych w I i III trymestrze ciąży.

Jak przygotować się do badania cytologicznego?

Na zafałszowanie wyników cytologii może wpłynąć wiele czynników, w związku z tym na dwa dni przed badaniem należy unikać kąpieli pod prysznicem, używania tamponów, leków dopochwowych (globulek, kremów), proszków i dezodorantów dopochwowych, uprawiania stosunków seksualnych lub używania zabawek erotycznych.

Może zdarzyć się tak, że w terminie zaplanowanej wizyty ginekologicznej, podczas której ma zostać pobrana cytologia, pojawi się stan zapalny narządu rodnego, któremu towarzyszą upławy, pieczenie, bolesność oraz swędzenie. W takiej sytuacji konieczne jest przełożenie badania aż do chwili całkowitego wyleczenia. Badania nie wykonuje się także podczas miesiączki. Optymalnym czasem na pobranie wymazu do cytologii jest okres między 10, a 20 dniem cyklu.

Jak przebiega badanie cytologiczne?

Przed wykonaniem badania ginekolog przeprowadza z pacjentką wywiad lekarski, podczas którego zadaje kilka pytań dotyczących m.in. daty ostatniej miesiączki, regularności cykli, długości krwawienia, przebytych i aktualnych chorób, przebytych ciąż i porodów, a także zażywanych leków.

Pobranie cytologii odbywa się podczas rutynowego badania ginekologicznego. Po położeniu się na fotel ginekologiczny i ułożeniu nóg na specjalne oparcia lekarz wprowadza do pochwy, a następnie do tarczy szyjki macicy niewielki wziernik, który umożliwia włożenie trójzębnej szczoteczki niezbędnej do pobrania próbki złuszczonego nabłonka. Próbkę pobiera się wraz ze śluzem z minimum dwóch miejsc szyjki macicy. Każdą próbkę przenosi się na oddzielne szkiełko, po czym barwi i dokonuje oceny pod mikroskopem. Na wynik cytologii czeka się od 3 do 4 dni. W placówkach, w których nie przeprowadza się badania mikroskopowego, czas oczekiwania na wyniki wydłuża się do około 14 dni.

Co oznacza wynik cytologii?

Jeszcze niedawno na wynikach cytologii widniała informacja o tym, do której z pięciu grup cytologicznych należy pacjentka, u której wykonano badania. W przypadku wyniku prawidłowego pacjentka należała do I lub II grupy. Natomiast o nieprawidłowym wyniku świadczyła III, IV i V grupa. Polskie Towarzystwo ginekologiczne w obecnym czasie rekomenduje opis badania wykonany według klasyfikacji Bethesda z 2001 roku. Tego typu opis jest bardziej szczegółowy niż ten wykonywany w ubiegłych latach. W opisie zawarte są dodatkowo informacje, które są ważne dla lekarza. Jeśli wynik jest prawidłowy, oznacza to, że w rozmazie występują jedynie komórki prawidłowego nabłonka tarczy oraz kanału szyjki macicy. W sytuacji, gdy badanie wykazało obecność komórek podejrzanych lub nieprawidłowych oznacza to, że wynik jest nieprawidłowy, co skutkuje dalszą diagnostyką i wprowadzeniem odpowiedniego leczenia.

Interpretacja wyników według Papanicolau

Grupa I - Obecne są wyłącznie prawidłowe komórki powierzchniowej warstwy nabłonka wielowarstwowego płaskiego tarczy szyjki macicy. W rozmazie można zaobserwować komórki gruczołowe z kanału szyjki macicy, a także nieliczne (pojedyncze) komórki o charakterze zapalnym.

Grupa II - Występują komórki określone w grupie I oraz liczne komórki zapalne i nabłonkowe, które cechują się zmianami zwyrodnieniowymi. Do grupy II zaliczają się także komórki, które pochodzą z procesów regeneracyjnych. W przypadku rozwoju zapalenia konieczne określenie jest jego rodzaju i wdrożenie leczenia przeciwzapalnego, po którym należy przeprowadzić badanie kontrolne. W grupie II nie są obecne komórki dysplastyczne i nowotworowe. Bardzo często grupa ta występuje u pacjentek posiadających nadżerkę.

Grupa III - Wymaz wykazał obecność komórek dysplastycznych, w związku z czym lekarz musi określić wielkość dysplazji (mała, średnia, dużą). W przypadku wyniku z tą grupą może okazać się, że zmiany dysplastyczne są wynikiem silnego stanu zapalnego i mogą ustąpić po zastosowaniu leczenia przeciwzapalnego. Jeśli u pacjentki grupa III utrzymuje się przez kilka miesięcy, pomimo wdrożonego leczenia to konieczna jest pobranie wycinku z szyjki macicy i wykonanie elektronizacji szyjki.

Grupa IV - Wymaz wykazał obecność komórek, które mają cechy raka płaskonabłonkowego przedinwazyjnego.

Grupa V - W materiale, który został pobrany do badania, rozpoznano obecność komórek nowotworowych, które są charakterystyczną zmianą dla raka płaskonabłonkowego naciekającego szyjkę macicy lub innego złośliwego nowotworu trzonu, bądź szyjki macicy.

Postępowanie w przypadku nieprawidłowego wyniku badania cytologicznego

w sytuacji, gdy wynik cytologii jest nieprawidłowy lub nie jest jednoznaczny, konieczne może być powtórzenie badania. W przypadku, gdy wynik jest jednoznacznie nieprawidłowy, a pobrany wymaz wykazał obecność komórek posiadających zmiany, lekarz może zaleci wykonani biopsji lub kolposkopii.

Kolposkopia jest badaniem, które wykonuje się przy pomocy specjalnego przyrządu optycznego, czyli kolposkopu, który umieszcza się w pochwie. Dzięki temu badaniu lekarz ma możliwość dokonania oceny powierzchni szyjki macicy, dolnej części kanału szyjki macicy i pochwy w powiększeniu. W wyniku tego badania lekarz ma możliwość wykrycia przedklinicznej postaci raka szyjki macicy.

Biopsja polega na pobraniu niewielkiego wycinku tkanki z kanału szyjki macicy, który następnie poddawany jest dokładnym oględzinom pod mikroskopem.