Nietolerancja laktozy - przyczyny, objawy i leczenie

Małgorzata Karpińska / 7 kwietnia 2020

Laktoza to cukier występujący w mleku, składający się z cząsteczek glukozy i galaktozy. U niektórych osób występuje jego nietolerancja, która jest spowodowana brakiem w organizmie laktazy, czyli enzymu, który jest niezbędny do jej rozkładu. W takiej sytuacji po spożyciu produktów, w których zawarta jest laktoza, pojawiają się niepożądane objawy ze strony układu pokarmowego.

Nietolerancja laktozy - przyczyny, objawy i leczenie

Czym jest nietolerancja laktozy?

Nietolerancja laktozy to jedna z najczęściej występujących nietolerancji pokarmowych. Jest to nieprawidłowa reakcja organizmu na spożycie produktów zawierających cukier mleczny, czyli laktozy. Problem ten jest wynikiem niedoboru lub całkowitego braku laktazy. Taka sytuacja skutkuje brakiem możliwości rozłożenia laktozy, która w efekcie ulega fermentacji w jelitach. W wyniku tego powstają kwasy oraz gazy odpowiedzialne za wzrost ciśnienia osmotycznego treści jelitowej. Skutkuje to podrażnienie błon śluzowych, a w konsekwencji uciążliwymi objawami ze strony układu pokarmowego.

Jakie są rodzaje nietolerancji laktozy?

Na nietolerancja laktozy cierpią zarówno dzieci, jak i osoby dorosłe. Dzieli się ją na trzy rodzaje wrodzoną, pierwotną a wtórną.

- Nietolerancja wrodzona (alaktazja) występuje u noworodków, u których organizm nie produkuje laktazy, w wyniku czego już od pierwszych dni życia dziecko musi być żywione jedynie sztuczną formułą pozbawioną mlecznego cukru.

- Nietolerancja pierwotna pojawia się w okresie dorastania. Oznacza to, że osoba w okresie dzieciństwa mogła spożywać produkty mleczne, jednak w okresie dojrzewania lub w życiu dorosłym pojawiły się problemy związane z ich nietolerancją. Bardzo często podłożem nietolerancji pierwotnej jest zmniejszenie produkcji laktazy lub obniżenie aktywności.

- Nietolerancja wtórna jest wynikiem przybycia niektórych urazów lub jednostek chorobowych. Zazwyczaj jej podłożem jest uszkodzenie błony śluzowej jelita.

Przyczyny nietolerancji laktozy

Do głównych przyczyn nietolerancji laktozy zalicza się dziedziczny niedobór laktazy, określany jako hipolaktazja dorosłych. Objawia się ona od drugiego roku życia, a sporadycznych przypadkach nawet wcześniej. Jest ona wynikiem zmniejszenia aktywności laktazy, która osiąga maksymalnie 5% wyjściowej aktywności.

Objawy tej przypadłości zazwyczaj pojawiają się w okresie dojrzewania lub u osób dorosłych.

W przypadku nietolerancji laktozy w wieku dorosłym przyczyną może być polimorfizmem genu lct, czyli laktazy. Przypadłość ta jest dziedziczona recesywnie.

Kolejną przyczyną nietolerancji laktozy może być alaktazja, czyli wrodzony niedobór laktazy. Podłożem tej przypadłości są uwarunkowania genetyczne w postaci wrodzonego defektu metabolicznego. W wyniku tego organizm nie wytwarza laktozy. Objawy tej nietolerancji mogą pojawić się już u noworodków po podaniu mleka matki lub mleka modyfikowanego, w którym zawarta jest laktoza. 

Ta uciążliwa nietolerancja pokarmowa może być również wynikiem nabytego niedoboru laktazy, który został spowodowany wystąpieniem chorób lub innych czynników odpowiedzialnych za uszkodzenie nabłonka i kosmków jelitowych. Do takich chorób zalicza się: chorobę Leśniowskiego-Crohna, zespół krótkiego jelita, chorobę Whipple'a, choroba Duhringa, mukowiscydozę, martwicze zapalenie jelita, celiakię, lambliozę, tasiemczyca oraz infekcje żołądkowo-jelitowe wywołane bakteriami lub wirusami.

Bardzo często zdarza się, że nabłonek oraz w kosmki jelitowe zostały zniszczone w wyniku stosowania niektórych leków. Do takich preparatów zaliczają się antybiotyki, niesteroidowe leki przeciwzapalne, kwas acetylosalicylowy oraz chemioterapeutyki.

Czasami zdarza się, że u dzieci urodzonych przed 34 tygodniem ciąży występuje tak zwany rozwojowy niedobór laktazy, który jest tymczasową nietolerancją. W przypadku wcześniaków organizm nie jest w stanie produkować laktazy, jednak gdy wraz z dojrzewaniem w jelitach rozpoczyna się jego produkcja, nietolerancja ustępuje.

Jakie są objawy nietolerancji laktozy?

Objawy nietolerancji laktozy są podobne jak w przypadku zespołu jelita drażliwego. Tej przypadłości towarzyszą uciążliwe biegunki (oddawany stolec ma specyficzny kwaśny zapach), wzdęcia, dolegliwości bólowe brzucha, kolki, nudności, wymioty, częste oddawanie gazów, a także charakterystyczny przelewanie w jamie brzusznej.

Nasilenie tych uciążliwych objawów jest uzależnione od ilości spożytej laktozy. Pojawiają się one dopiero po upływie kilku, a nawet do kilkunastu godzin od i przyjęcia. Taka sytuacja skutkuje tym, że chory często nie zdaje sobie sprawy Ze związku występujących objawów, a tworzy tym produktem zawierającym laktozę.

Rozpoznanie nietolerancji laktozy

Nietolerancja laktozy jest rozpoznawana poprzez wykonanie kilku badań. Jednym z nich jest wodorowy test oddechowy, który polega na podaniu pacjentowi na czczo laktozy, a następnie zmierzeniu stężenia wodoru w wydychanym powietrzu. Osoby cierpiące na nietolerancję laktozy mają przekroczoną tą normę. Kolejnym badaniem diagnostycznym jest badanie PH stolca. Niestrawiona laktoza zakwasza stolec, w wyniku czego pH jest kwaśne.

W diagnostyce stosuje się także badanie doustnego obciążenia laktozą, które polega na doustnym przyjęciu laktozy i oznaczeniu stężenia glukozy we krwi pacjenta.

Kolejnym badaniem pozwalającym na rozpoznanie nietolerancji laktozy jest próba eliminacyjna. Polega ona na dwutygodniowym stosowaniu diety bezlaktozowej. Jeżeli w tym czasie nie pojawią się uciążliwe objawy, a po spożyciu produktów z zawartością laktozy dadzą o sobie znać, zachodzi podejrzenie jej nietolerancji. W diagnostyce wykorzystuje się również badanie molekularne polimorfizm genu laktozy LCT, która opiera się na potwierdzeniu lub wykluczeniu hipolaktazji typu dorosłych ATH.

Leczenie nietolerancji laktozy

U pacjentów z wrodzonym niedoborem laktazy leczenie opiera się na stosowaniu dożywotnie diety, eliminującej produkty zawierające cukier mleczny. Jest to niezwykle ważne, gdyż bagatelizowanie tego problemu może zagrażać ich życiu. W niektórych przypadkach zaleca się stosowanie laktazy w tabletkach, pomagającej w procesie trawienia pokarmów mlecznych. Tabletkę przyjmuje się przed posiłkiem, który zawiera mleko lub jego przetwory. U osób z pierwotnym niedoborem laktazy konieczna jest całkowita eliminacja produktów zawierających laktozę. W sporadycznych przypadkach włączane są tabletki z laktozą. U osób z wtórną nietolerancją laktozy stosuje się, czasową terapię eliminującą produkty zawierające cukier mleczny. 

Dieta nietolerancji laktozy jest niezwykle ważna i należy ją stosować do momentu, aż nie zostanie wyleczona choroba, która jest odpowiedzialna za uszkodzenie nabłonka jelita. W momencie jego zregenerowania uciążliwe objawy powinny samoczynnie ustąpić. W takiej sytuacji możliwe jest powrócenie do standardowej diety.